Rize’nin Adı Nereden Gelmiştir? Bir İsimden Topluma Açılan Kapı
İstanbul’da yaşıyorum. Her gün metrobüste, vapurda, ofiste farklı şehirlerden, farklı hikâyelerden insanlarla yan yana geliyorum. Karşımda bazen Rize şivesiyle telefonda konuşan bir kadın, bazen çay ocağında memleket muhabbeti yapan gençler oluyor. İşte tam bu anlarda, kulağıma çarpan bir kelime beni düşünmeye itiyor: Rize.
Rize’nin adı nereden gelmiştir? Bu soru sadece tarihsel bir merak değil; kimlik, aidiyet, görünürlük ve hatta toplumsal cinsiyet meseleleriyle iç içe geçmiş bir konu.
Rize’nin Adı Nereden Gelmiştir? Tarihsel Kökenler
Antik Dönemden Günümüze
Rize’nin adı nereden gelmiştir sorusuna verilen en yaygın cevap, Antik Çağ’a uzanıyor. Bölge, tarih boyunca farklı uygarlıkların etkisi altında kalmış. Antik kaynaklarda Rize’nin adı Rhizaion ya da Rhizus olarak geçiyor. Yunanca kökenli bu kelimenin “dağ eteği” veya “yamaç” anlamına geldiği söyleniyor. Coğrafyaya baktığınızda bu tanım hiç de yabancı gelmiyor; dik yamaçlar, yeşilin bin tonu ve denizle iç içe bir şehir.
Osmanlı döneminde isim Rize olarak sadeleşiyor ve Cumhuriyet’le birlikte bugünkü halini alıyor. Ama bir ismin tarihsel yolculuğu, sadece kelime değişiminden ibaret değil.
İsimler, Kimlikler ve Güç İlişkileri
İçimdeki Sahadan Gözlemler
Bir sivil toplum çalışanı olarak şunu net görüyorum: İsimler, güç ilişkilerinin aynasıdır. Rize’nin adı nereden gelmiştir diye sorduğumuzda, aslında “kimin hikâyesi merkeze alınmış?” sorusunu da sormuş oluyoruz.
Toplu taşımada Karadenizli olduğunu söyleyen bir kadınla sohbet etmiştim. “Rizeliyim deyince insanlar ya gülümsüyor ya da şaka yapıyor” demişti. Bu cümle bana şunu düşündürdü: Bir şehrin adı, o şehirden gelen insanların toplumdaki algısını da belirliyor.
Erkeklik, Bölgesel Kimlik ve Rize
Rize denince toplumda hâlâ baskın bir erkeklik imajı var. Sert, otoriter, yüksek sesli… Bu algı, Rizeli erkekler kadar Rizeli kadınları da etkiliyor. Ofiste çalışan bir Rizeli kadın arkadaşım, “Toplantıda sesimi yükseltince ‘Karadeniz damarı tuttu’ diyorlar” demişti. Burada şehir ismi, toplumsal cinsiyetle birleşip bir etiket haline geliyor.
Çeşitlilik Perspektifinden Rize’nin Adı
Tek Bir Rize Yok
Rize’nin adı nereden gelmiştir sorusunu çeşitlilik açısından düşündüğümüzde şunu fark ediyoruz: Rize tek tip bir kimlikten oluşmuyor. Lazlar, Hemşinliler, Gürcü kökenliler, farklı inanç ve kültürler… Ama çoğu zaman bu çeşitlilik, şehir isminin arkasında görünmez kalıyor.
İstanbul’da bir Laz derneğinin etkinliğine katıldığımda, bir konuşmacı şöyle demişti:
“Rize denince herkes aynı insanı hayal ediyor ama biz çokuz, farklıyız.”
Bu cümle, bir yer adının nasıl homojenleştirici bir etki yaratabildiğini çok net anlatıyor.
Sosyal Adalet ve Yer İsimleri
Kimin Hafızası, Kimin Sessizliği?
Yer isimleri, resmi tarihin bir parçasıdır. Rize’nin adı nereden gelmiştir sorusu da bu yüzden önemlidir. Antik Yunanca kökenli bir ismin bugüne taşınması, bölgedeki farklı halkların hafızasının ne kadar yer bulabildiği sorusunu gündeme getiriyor.
Sokakta çay satan bir Hemşinli gençle konuşurken “Bizim hikâyeler pek anlatılmıyor” demişti. Bu cümle bana şunu düşündürdü: Sosyal adalet, sadece gelir dağılımı ya da fırsat eşitliği değil; hikâyelerin eşit şekilde anlatılabilmesiyle de ilgili.
Günlük Hayatta Bir İsimle Yaşamak
İstanbul’da Rize’li Olmak
İstanbul’da Rize’li olmak bazen avantaj, bazen yük. Sivil toplumda çalışırken fark ediyorum; insanlar memleketleriyle anılıyor. Rize’nin adı, bazen dayanıklılık ve çalışkanlıkla övülüyor, bazen de önyargıyla küçültülüyor.
Bir iş görüşmesinde “Rizeliler çalışkandır” denmesi kulağa hoş geliyor ama aynı cümlenin devamında “biraz da inatçı olursunuz” ekleniyorsa, bu artık masum bir yorum olmaktan çıkıyor.
Sonuç: Bir İsimden Daha Fazlası
Rize’nin adı nereden gelmiştir sorusu, ilk bakışta tarihsel bir bilgi gibi duruyor. Ama sokakta, işyerinde, otobüste bu ismin insanlara nasıl yapıştığını gördükçe mesele derinleşiyor. Bir şehir adı; toplumsal cinsiyet algılarını, kültürel çeşitliliği ve sosyal adalet tartışmalarını içinde taşıyabiliyor.
Belki de bu yüzden, yaşadığımız şehirlerin isimlerini sadece ezberlemek değil, onları sorgulamak önemli. Çünkü isimler, sadece haritalarda değil; insanların hayatlarında da yer kaplıyor.