Eksik Eş Anlamı Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir Bakış
İstanbul’un kalabalık sokaklarında, toplu taşımada, kısacası her gün yaşadığımız ortamda bazen gözüme takılan şeyler oluyor. Birbirinden farklı gruplar, geçmişten bugüne birçok zorlukla karşılaşıyor. Son zamanlarda kafamda hep bir soru var: “Eksik eş anlamı ne demek?” Bu sorunun derinliklerine inmeye başladım ve toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet çerçevesinde ne anlama geldiğini sorgulamaya başladım. Birçok kavramın bizim için anlamı farklı olabilir ama bir kelimeyi veya durumu farklı perspektiflerden bakarak değerlendirmek insanı düşünmeye sevk ediyor. İşte bu yazıda da, “eksik eş” kavramı üzerinden, toplumsal cinsiyet eşitliği ve sosyal adaletin çok boyutlu etkilerini, sokakta ve çevremde gözlemlediğim örneklerle ele alacağım.
Eksik Eş Anlamı ve Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği
Birçok insan için “eksik eş” terimi, yalnızca dilsel bir ifade olarak kalabilir. Fakat bu kelimenin altında yatan anlam, bazen toplumsal yapıyı derinden etkileyebiliyor. Kelime anlamında “eksik” olan bir şey, tamamlanmamış ya da eksik kalmış bir şeyi ifade eder. Peki, eşler arasında bir eksiklik varsa, bu durumu toplumsal cinsiyet perspektifinden nasıl değerlendiririz? Bunu biraz açmak gerek.
Günümüzde, bir kadının ya da erkeğin toplumda oynadığı rol genellikle belirli kalıplara dayanır. Kadınların daha çok evde, erkeklerin ise iş gücünde yer alması gibi. Bu kalıplar, aslında çok uzun yıllardır toplumsal bir norm haline gelmiş durumda. Ama ben de sürekli olarak şunu gözlemliyorum: Her gün işe giderken, metroda, sokakta, her yerde kadınlar ve erkekler, sadece fiziksel olarak değil, toplumsal olarak da eşit bir noktada buluşamıyorlar. Kadınların çalışma hayatındaki yerleri, genellikle “eksik eş” gibi görünmeye başlıyor. Onlar, toplumun belirlediği normlara göre, iş dünyasında daha fazla engelle karşılaşıyorlar. İşte bu da “eksik eş” anlamının sosyal hayatta gerçek bir karşılığı olabilir mi diye düşündürüyor.
Çeşitliliği ve toplumsal cinsiyeti daha derinden ele alacak olursak, bu eksiklik sadece kadınlara özgü değil. Trans bireyler, kadın ve erkek kimliği dışında kalan diğer topluluklar da benzer şekilde dışlanmışlık ve eksiklik hissi yaşıyor. Mesela, toplu taşımada bazen bir trans kadının, ya da daha farklı bir kimliği olan bireyin yaşadığı zorluklar, toplumun onlara biçtiği rolün ne kadar dar ve sınırlı olduğunu gösteriyor. Bu eksiklik, aslında toplumda herkesin belirli bir kutuya sığdırılma isteğinden kaynaklanıyor.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet: Eksik Eş Olmak
Şimdi de “çeşitlilik” ve “sosyal adalet” kavramlarına odaklanalım. Gerçekten de toplumsal cinsiyetin ötesinde, her bireyin sahip olduğu kimlik, etnik köken, engellilik durumu, cinsel yönelim gibi faktörler de bu eksik eşlik durumundan nasıl etkileniyor? Her gün işe giderken fark ettiğim bir şey var: Toplumsal normlara uymayan, farklı özelliklere sahip bireyler, genellikle toplumun geri kalanına göre daha fazla mücadele ediyorlar. Mesela, bir kadın siyah tenli ve aynı zamanda başörtülü ise, toplumun ona biçtiği yer farklıdır. Bu kadın bir anlamda “eksik eş” olur. Neden? Çünkü her biri bir kenara itilmiş, birbirine karıştırılmış bir kimlik grubunun parçasıdır. Bu noktada, o kadının karşılaştığı eşitsizlikler, birden fazla katmandan oluşur ve bu da onun varoluşunu zorlu hale getirir.
Bu çeşitlilik, aslında toplumsal yapıyı ne kadar katı hale getirdiğini gösteriyor. Çeşitlilik, her bireyin farklı kimliklerle bir arada var olabilmesidir. Ama toplumsal yapının içinde, kimliklerin ve rollerin belirli kalıplara hapsolmuş olması, o çeşitliliği engelliyor. Ben mesela her gün işe giderken bazen metroda gördüğüm kadarıyla, kadınların da, trans bireylerin de, engelli bireylerin de günlük yaşamda uğradıkları ayrımcılıkları fark ediyorum. “Eksik eş” olmak, çoğu zaman bu ayrımcılıkla ilişkilidir. Bir insan, var olma biçimi nedeniyle eksik sayılabilir mi? Ya da daha doğrusu, toplumsal yapı onları eksik görüyorsa, bu ne anlama gelir? Onlar toplumda nasıl kabul edilir?
Günlük Hayattan Örnekler: Toplumsal Cinsiyet ve Eksiklik
Toplumda, her bir birey aslında toplumsal cinsiyet normlarına göre biçimlendirilmeye çalışılır. Erkeklerin ve kadınların rollerini belirleyen bu normlar, bazen bizim fark etmediğimiz kadar derin bir şekilde hayatımıza nüfuz eder. Bir gün metroda gördüğüm bir sahne, bana bu durumu oldukça net bir şekilde hatırlattı. Bir grup kadın, yanımda oturuyor. Hepsi iş yerlerine gitmek üzere hazırlanan, profesyonel kadınlar. Ancak, karşılarında bir grup erkek olduğu için, çoğu zaman sustular. Çevremdeki erkekler biraz gürültü yaparken, kadınların onları susturmaları gerektiği hissi beni çok düşündürdü. Neden kadınlar, sessiz kalmayı tercih ediyordu? Acaba bir “eksik eş” duygusu, onları bu şekilde davranmaya mı zorluyordu? Toplumda erkekler daha çok “söz sahibi” olarak görülürken, kadınların kendilerini daha az görünür kılmaya çalışması, aslında eksiklik hissinin bir yansımasıdır.
Başka bir örnek ise, engelli bireylerle ilgili yaşadığım bir olaydan geliyor. Bir gün işyerine gitmek için otobüse binerken, bir engelli birey engelli rampasında bir güçlük yaşadı. Çevredekiler, sadece engelli bireye yardım etmek yerine, ona bakarak sessizce konuşuyor, ama kimse yardım etmeye cesaret edemiyordu. O birey, o an gerçekten “eksik eş” gibi hissediyor muydu? Sosyal adalet açısından bakıldığında, bu kişi sadece fiziksel olarak engelli değil, toplumun ona biçtiği rol nedeniyle de bir eksiklik yaşıyor olabilir. Ya da belki de toplum, ona “eksik” demek yerine, sadece “farklı” demelidir, değil mi?
Sonuç: Eksik Eş ve Sosyal Değişim
“Eksik eş” anlamını bir kelime ya da ifade olarak algılayabiliriz, ama toplumsal yapımızda bunun altında çok daha derin anlamlar yatıyor. Eksiklik, sadece fiziksel ya da biyolojik bir durumdan ibaret değil. Sosyal yapılar, kimlikler, roller ve normlar, her birimizi farklı şekilde etkiliyor ve çoğu zaman bu etkiler, bazı bireylerin eksik olmasına neden oluyor. Her gün, sokakta, işyerinde, toplu taşımada gözlemlediğimiz durumlar, bu “eksiklik” hissini daha da pekiştiriyor. Ama belki de çözüm, çeşitliliği kutlamak ve bu farkları eşitlik, adalet ve anlayışla kucaklamakta yatıyor.